Skip to Content

در راستای اقتصاد مقاومتی:


کاربافی یکی از صنایع نساجی سنتی است که در شهر تاریخی میبد بافته می‌شود.این صنایع دستی ریشه در تاریخ و فرهنگ مردم میبد دارد و مردم این خطه از استان به این صنایع ارزشمند به عنوان شغل نگاه نمی‌کنند بلکه با جان و دل در احیای این صنایع در شهرستان خود عمل می‌کنند که به نوعی در سلامت روح و جسم آنها هم نقش دارد.

به گزارش "میبدخبر"، مهارت و ابتکار ایرانیان در هنر بافندگی سابقه‌ای بس طولانی دارد. روی تیغه مفرغی تبری که با سفال‌های عهد اول شوش به دست آمده است، به تاثیر املاح مسی، نقشی از پارچه‌ای که به آن پیچیده بودند به جامانده که از آن معلوم می‌شود در حدود سه هزار تا سه هزار و پانصد سال پیش از میلاد، بافتن پارچه لطیف حتی با چرخ بافندگی دقیق معمول بوده است. شاید این پارچه از کتان بوده باشد. از یک میله‌ی مفرغی که در تپه حصار دامغان با آثار دیگری متعلق به هزاره ی سوم پیش از میلاد کشف شده، پیداست که مخصوص ریسندگی بوده و با آن نخ‌های بسیار نازک می‌تنیدند و این خود دلیل پیشرفت ریسندگی در آن زمان است.

در شهرستان میبد به صورت عام به هرگونه دستگاه‌داری «کار» می‌گویند و به عمل بافتن روی آن «کاربافی» می گویند؛ از جمله زیلوبافی، پتوبافی و پارچه بافی. در پارچه‌بافی علاوه بر طرح و کاربرد متفاوت پارچه‌ها، مصالح آنها نیز با هم فرق می‌کنند. مثل کرباس‌بافی، شَعربافی و... البته می‌توان آنها را به دو دسته تقسیم‌بندی کرد؛ دستباف‌هایی که کاربرد آنها کف‌پوشی (فرش) است: مثل زیلو و پتو و دستباف‌هایی که بیشتر برای پوشش (البسه ) و غیره استفاده می‌شوند، مثل: پارچه‌بافی، کرباس‌بافی و شَعربافی.

دسته‌ی دوم را می‌توان از لحاظ جنس مصالح به ۲ دسته تقسیم کرد؛ پارچه‌هایی که مصالح اولیه‌ی آنها پنبه است: چون کاربافی و کرباس‌بافی. و پارچه‌هایی که مصالح آنها غیر از پنبه است : چون شَعربافی که «شَعر» به معنای پشم و مو است.

ین هنر ریشه در تاریخ این شهرستان دارد و هنوز که هنوز است تولیدات آن را می‌توان در گوشه و کنار خیلی از خانه‌های محلات قدیمی این شهرستان دید، اما متأسفانه هیچ گاه مورد مطالعه قرار نگرفته و به عنوان یکی از صنایع دستی منطقه و یک پیشه‌ی بومی به آن پرداخته نشده و در طول دهه‌های اخیر به دلایل مختلف از جمله ورود تکنولوژی و حجم تولید نساجی توسط آن، کاربافی نیز مانند دیگر فنون بافندگی سنتی در حال فراموشی و منسوخ شدن است.

اگر چه کاربافی در برخی مناطق مرکزی ایران از جمله ؛ میمند، آباده، بروجن، ورزنه و هرمزگان رواج داشته، اما آنچه که میبد را از سایر این مناطق متمایز و اهمیت پژوهش به کاربافی را در میبد دو چنان می کند، این است که کاربافی در مناطق نامبرده حدود ۵۰ تا ۸۰ سال گذشته، رونق خود را از دست داده و اثری از آن باقی نمانده است. در صورتیکه در شهرستان میبد کاربافی با پیشینه‌ای حدود ۶۰۰ سال (و یا حتی بیشتر) هنوز در برخی از محله‌های قدیمی به دست پرتوان پیرزنان جان دارد و بافته می‌شود!

این هنر دستی را که به «کارتوفی»، «کارششوک» و « کارکرباس» معروف است، هنرمندان میبد از روزگار دور تا به حال در خانه می‌بافتند.

قدمت کاربافی به دوران تیموری باز می گردد و این دستباف سنتی به عنوان پارچه‌ی پوشاکی برای انواع چادر زنانه، چادر شب، روانداز، روتختی، پارچه‌های لباسی، بقچه، سفره، دستمال، حوله، پلاس، کیسه حنا و غیره کاربرد دارد.

پارچه‌های کارباف با دارهای ساده دووردی ساخته شده از چوب و نی بافته می‌شود که این دارها روی چاله‌ای به عمق ۷۰ سانتیمتر بر پا می‌شود و اغلب در صفه، ایوان و یا اتاق نشیمن مستقر می گردند.

بافنده این هنر دستی، برای بافت، پشت چاله می نشیند و با ابزار داخل آن کار می‌کند، به همین دلیل به آن «کارچاله» نیز می‌گویند.

تنوع پارچه‌های کارباف که در محله‌های ده آباد، دهستان بفروئیه، مهرگرد و محله یخدان شهرستان میبد بافته می‌شوند، در طرح، نقش و رنگ‌بندی بسیار متنوع است. طرح راه راه و چهار خانه یکی از طرح‌هایی است که بر پایه ذوق و سلیقه بافندگان ترکیب‌بندی می‌شود و از لحاظ هنری اهمیت خاصی دارد.

چرخ‌های پنبه‌ریسی، ماسوره پرکنی و دونه بری برای خارج کردن دانه گل پنبه از جمله دستگاه‌های جانبی است که هر کارباف باید در کنار دار کاربافی خود داشته باشد.

پارچه‌ی کارباف با توجه به کاربرد آن ساده و تک‌رنگ و یا طرح‌دار است. طرح غالب آنها یا به صورت چهارخانه‌های ریز و درشت رنگی یا به صورت راه راه در جهت پودگذاری است. چهارخانه‌ها اندازه‌های مختلفی دارند و در رنگ‌های متنوعی بافته می‌شوند. در میبد به این چهارخانه‌ها «گُل» گفته می‌شود و چهارخانه‌های بزرگ را گلِ درشت و چهارخانه‌های ریز را گلِ ریز می‌گویند. از جمله طرح‌های رایج، حاشیه‌گذاری است که به صورت نوار پهن رنگی یا در چهار طرف پارچه مثل دستمال و یا فقط در بالا و پایین بافته که اصطلاحاً به آن «سَر پهن» می گویندو مثل حوله بافته می‌شود. هر کدام از این دستباف‌ها بر حسب کاربرد، نام و طرح مخصوصی که دارند در بین مردم میبد کاملا شناخته شده هستند. « خانم شکن» یکی از طرح‌های خاص کاربافی است که زمینه آن به رنگ مشکی و با نقش خانه‌های ریز قرمز رنگ است.

تنها الیافی که در بافت پارچه‌های کارباف از گذشته تا به حال مورد استفاده قرار می گیرد، الیاف پنبه است. البته امروزه برخی از بافندگان دست به ابتکار جدیدی زده‌اند و از اضافات نخ پشمی مورد استفاده در قالیبافی برای بافت نوعی پلاس استفاده می‌کنند. آنچه در اینجا مورد بحث است، دستباف‌های پارچه‌ای می‌باشد که جنس آن‌ها از پنبه بوده و به روش سنتی با دارهای چوبی ساده که در منطقه به صورت دست‌ساز درست شده، بافته می‌شوند. از جمله معروف‌ترین نوع تولیدات کاربافی، کرباس است.

گفتنی است: رونق کاربافی در گذشته به حدی زیادبود که در هر خانه‌ای حداقل یک یا دو چاله کاربافی وجود داشت و محصولات این هنر دستی به سایر شهرهای کشور صادر می‌شد اما متاسفانه در طول دهه‌های اخیر به دلیل ورود ماشین‌های بافت پارچه به منطقه و جایگزین شدن تولیدات آن ، کاربافی رونق بازار خود را از دست داده است.

در راستای حفظ و احیای این هنر دستی پایگاه پژوهشی میبد، اقداماتی نظیر انجام پژوهش در زمینه‌های کاربافی در شهر تاریخی میبد، بررسی علل رکود کاربافی، شناخت و معرفی آن و راه‌اندازی موزه کاربافی در کنار کاروانسرای شاه عباسی را انجام داده است.

در گذشته اکثر بافندگانی که وضع مالی خوبی نداشتند تا برای خود مصالح کاربافی خریداری کنند به صورت دستمزدی کار می کردند. «کارخر» یا «کارفرما»، پنبه یا نخ مصرفی را به صورت جیره بندی در اختیار بافندگان قرار می داد. جیره ی مواد اولیه را که بیشتر برای بافت کرباس (کیسه حنا) آماده شده بود، بصورت بقچه ای معروف به «بقچه هندی» در اختیار بافنده قرار می داد. از هر بقچه 11 تا 5/11 کار بافته می شد و هر کار 11 متر بود. که 6 کار آن را بعد از بافت، درون بقچه گذاشته به کار خر می دادند و 5 کار دیگر به عنوان دستمزد مال بافنده می شد و از آنجایی که بافنده احتیاجی به آنها نداشت، آن را به کارخر می فروخت. قیمت هر کار کرباس در گذشته 25 ریال و در حدود دهه ی 40 قیمت آن به 450 ریال نیز رسید. از سال 1351 با تأسیس شرکت تعاونی زیلوبافان میبد، اکثر بافندگان در ارتباط مستقیم با این شرکت مصالح اولیه ی خود را تهیه می کردند و بافته‌های خود را نیز آنجا به فروش می رساندند. 

امروزه به دلیل بالارفتن قیمت نخ مصرفی، مصالح بافندگان دستی امروزی همان ضایعات نخی است که از کارگاه‌های بافت پارچه با دستگاه‌های برقی بدست می آید. این نخ‌ها توسط کارخر خریداری می شود و در محله در اختیار بافندگان قرار می گیرد. بسته به طول نخ‌ها قیمت آن از کیلویی2500 ریال تا 9000 ریال نیز می رسد ( هر چه طول نخ‌ها بیشتر باشد قیمت آن هم بیشتر است). بافنده بعد از بافت عدلها ی کرباس یا تنزیب را به کار خر تحویل داده و دستمزد می گیرد. قیمت هر متر تنزیب دست باف به عرض 35 تا 40 سانتی متر بین 220 تا 250 ریال است. در صورتی که تولید ماشینی آن با همین عرض، متری 450 ریال به فروش می رسد. کار خر به عنوان واسطه و دلّال عمل می کند و بافته‌ها را در شهرهای بزرگ با سودی به صرفه به فروش می رساند. مثلاً در مورد پارچه‌های تنزیبی آنها را به شرکت اتوبوسرانی، شرکت راه آهن، ارتش و... می فروشد. تعداد انگشت شماری از بافندگان که در کل محله‌های منطقه ی پژوهشی به تولید انواع دیگر چون پلاس، حوله و دستمال مشغولند، تولیدات خود را بیشتر در منزل و بین افراد محل به فروش می رسانند. قیمت هر دستمال 2000 ریال و هر پلاس 100 × 70 سانتی متر 5000 ریال می باشد. 

در حال حاضر شرکت زیلوبافان میبد اگر چه محل فروش نخ مخصوص کرباس نیز می باشد، اما تنها خریداران نخ مخصوص کرباس از آنها کارگاه‌های پارچه بافی با ماشین‌های خود باف هستند. و چنانکه گفته شد به دلیل قیمت بالای نخ، بافندگان دستی امروزی همه از ضایعات استفاده می کنند. لذا نامرغوب بودن و پاره پاره بودن این نخ‌ها از ویژگی‌های آن می باشد که زحمت و وقت زیادی را لازم دارد تا برای استفاده در بافت آماده شود. محل اصلی تهیه ی این ضایعات نخ، توسط واسطه‌ها از اشکذر می باشد، لذا مشاهده می شود که در این بین حداقل دو واسطه وجود دارد که این واسطه‌ها به قیمت مواد اولیه تأثیر می گذارد. 
نویسنده: ناهيد خالو احمدي
تصاویر: مسعود ساکی | رضا عزیزی 



رای شما
میانگین (0 آرا)
The average rating is 0.0 stars out of 5.


گزارش گزارش

امام رضا (ع) به بهداشت بسیار اهتمام می‌ورزید و افزون بر بهداشت دهان و دندان، از عطر و گلاب نیز استفاده می‌کرد تا خوشبو باشد.
محقق طب اسلامی در چهارمحال و بختیاری گفت: در فصل پاییز به دلیل سرمای هوا بیماری‌های عصبی بیشتر خود را نشان می‌دهند که استفاده از گیاه دارویی «توتنک» برای مقابله با این بیماری‌ها توصیه می‌شود.
بازرس انجمن علمی بهداشت و ایمنی مواد غذایی ایران، با اشاره به ضرورت جلوگیری از ته دیگ سیب زمینی برشته شده، گفت: ته‌دیگ سیب زمینی در صورت طبخ نامناسب سرطان‌زا می‌شود.